آینه در آینه

در مسیر جریان شناسی هنر معاصر، هنر دوران انقلاب و به ویژه نقاشی‌ها و دیوارنگاره‌های باقیمانده از این مقطع تاریخی خاص در زمره مهم‌ترین آثار «هنر اجتماعی» ایران به شمار می‌آیند. آشکار است که هنر اعتراضی آن دوران که از منظر طبقه‌بندی تاریخی، می‌توان بنیان‌های آن را در سال‌های آغازین دهه پنجاه و در گستره هنر انتقادی، سیاسی و کنشگرانه بازشناسی کرد، با به ثمر رسیدن انقلاب اسلامی در سال ۵۷، به ساحت «هنر انقلابی» با نظام معنایی تازه‌ای، تغيير وضعيت داد. هنرمندان فعال در این دوره تاریخی (۱۳۶۳-۱۳۵۳) با ایده‌ی مردمی و اجتماعی کردن هنر، نوعی اکسپرسیونیسم روایی را با مضامین ملی و گاه اسطوره‌ای و مذهبی (که پیشینه آن را در سبک نقاشی‌های قهوه خانه‌ای می‌توان سراغ گرفت) درهم آمیختند؛ که علاوه برشيوه بيان و تکنیک اجرایی، نوعی بهره‌برداری هدفمندانه از «سنت» در آن اهمیت یافت. اما نباید فراموش کنیم که، الگوی ترکیب‌بندی و سازمان‌دهی نقوش و فیگورها در برخی از این نقاشی‌ها، بازتولیدی از دیوارنگاره‌های انقلابی و سوسیالیستی مکاتب دیگر کشورها نیز بود که مصادیق آن در اینجا، نوع خوانش ما را نسبت به این پدیده تکمیل می‌کند./// آثار و نتایج تلاش خلاقانه هنرمندان این دهه در سایه انديشه و بینشی عمیق نقاش نسبت به مفهوم جامعه، تعهد به مبارزه و اهمیت جایگاه رهبر(به عنوان قهرمان ملی) در پی ثبت وقایعی بود که تأثیرات عميق تاریخی را بر حافظه جمعی ما ایرانیان به جای گذاشت. به همین خاطر، دغدغه اصلی در نمایشگاه حاضر، چگونگی شکل‌گیری هنر انقلاب به مثابه «امرجمعی» و بازتاب تحولات اجتماعی ایران، با هدف نشان دادن عقاید اجتماعی سیاسی هنرمندان و بازخوانی مبارزات اجتماعی و دینی مردم، در اینجا مورد مطالعه قرار میگیرد. بی‌شک جنبش هنر انقلاب تجربه‌ای متکثر و متنوع در تاریخ هنر ایران است که در انواع رسانه‌ها (از نقاشی وعکاسی گرفته تا موسیقی، تئاتر و ادبیات می‌توان دلالت‌های معنایی، زیبایی شناختی و جامعه شناختی آن را مورد بررسی قرار داد. اما آنچه بیش از همه در این فرصت می‌بایست به آن پرداخت، مواجهه و بازشناسی مجموعه آثار نقاشی است که نماینده «زبان بصری انقلاب» است و پس از چهار دهه پیش روی نسل امروز به نمایش در می‌آیند تا آنان را در رسیدن به درکی منصفانه از واقعیتی تاریخی و شناخت تحولات تصویری هنر معاصر ایران یاری رسانند. لازم به یادآوری است که آثار این نمایشگاه تنها منتخبی از نقاشی‌ها و دیوارنگاره‌های آن دوران است که از منظر تاریخ نگاری هنر و با نگاهی پژوهشی، چیدمان و گردآوری شده است. همچنین به دلیل فاصله زمانی اندک میان دو رویداد مهم تاریخی ایران (انقلاب اسلامی و جنگ تحمیلی) و پیوستگی انکارناپذیر آن‌ها، در بخش پایانی نمایشگاه، نمونه‌هایی خاص از تغييرگفتمان در کار هنرمندان عرصه تجسمی، برای شناخت بهتر وضعیت هنر اجتماعی و تحولات بعدی به نمایشگاه افزوده شده است.